परिचय
कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी (EPF) योजना केवळ निवृत्ती बचत योजना नाही — तर सदस्याच्या सेवेत असताना मृत्यू झाल्यास त्याच्या कुटुंबाला मजबूत सामाजिक सुरक्षा पुरवते. अनेक कुटुंबांना PF विथड्रॉल, मासिक पेन्शन आणि EPFO अंतर्गत विमा या माध्यमांतून मिळणाऱ्या आर्थिक सहाय्याची माहिती नसते.
हा मार्गदर्शक EPF अंतर्गत मिळणारे सर्व मृत्यू लाभ, पात्रता आणि त्यासाठी अर्ज करण्याच्या पद्धती स्पष्ट करतो.
१. मृत्यूनंतर PF सेटलमेंट (Provident Fund Settlement)
EPF सदस्याच्या सेवेत असताना मृत्यू झाल्यास, नोंद केलेले नामनिर्देशित (nominee) कुटुंबीय संपूर्ण PF रकमेच्या सेटलमेंटसाठी पात्र ठरतात.
कुटुंबाला मिळणारे लाभ:
- कर्मचाऱ्याचे स्वतःचे PF योगदान
- नियोक्त्याचे PF योगदान
- सेटलमेंटपर्यंत वाढलेले व्याज
ही रक्कम सहसा नामनिर्देशित व्यक्ती फॉर्म 20 द्वारे मागवते.
महत्त्वाचे मुद्दे:
- रक्कम सदस्याच्या UAN पोर्टलवरील नामनिर्देशित व्यक्तीकडे जाते.
- जर नामनिर्देशन नसल्यास, कायदेशीर वारस प्रक्रिया लागू होते (जी वेळखाऊ असू शकते).
२. मृत सदस्याच्या कुटुंबासाठी मासिक पेन्शन (Employees’ Pension Scheme – EPS 95)
२.१ विधवा / विधुर पेन्शन
सदस्याच्या मृत्यूनंतर पती/पत्नीला आयुष्यभर मासिक पेन्शन मिळते.
- सदस्याने किमान १ महिन्याची EPS योगदान सेवा पूर्ण केलेली असावी.
- मृत्यू सेवेत असताना झाला असावा.
२.२ मुलांची पेन्शन
विधवा पेन्शनव्यतिरिक्त, दोन मोठ्या मुलांना पेन्शन मिळते.
- दोन सर्वात मोठ्या जिवंत मुलांपर्यंत मर्यादित
- २५ वर्षे वयापर्यंत देय
- एका मुलाचे वय २५ झाले की पुढील मुलाला पेन्शन मिळते
- रक्कम — प्रत्येक मुलासाठी विधवा पेन्शनच्या २५%
- अपंग मुलासाठी विशेष नियम: कायमस्वरूपी अपंग मुलाला आयुष्यभर मासिक पेन्शन मिळते.
२.३ अवलंबित पालकांसाठी पेन्शन (नवीन सुधारणा)
जर सदस्य अविवाहित असेल, तर पेन्शन खालील क्रमाने दिली जाते:
- प्रथम वडिलांना
- वडिलांच्या मृत्यूनंतर — आईला
⚠ महत्त्वाची नोंद: जर आईने प्रथम अर्ज केला, तर तिच्या मृत्यूनंतर पेन्शन वडिलांकडे हस्तांतरित होत नाही. त्यामुळे क्रम टिकवण्यासाठी प्रथम वडिलांनी अर्ज करणे आवश्यक आहे.
२.४ सेवेत नसतानाही पेन्शन (नवीन तरतूद)
सदस्याचा मृत्यू सेवेत नसतानाही झाला, तरी काही अटी पूर्ण झाल्यास कुटुंबाला पेन्शन मिळू शकते:
- सदस्याचा मृत्यू शेवटच्या EPF/EPS योगदानानंतर ३६ महिन्यांच्या आत झाला असेल.
- PF आणि EPS खाते अद्याप सेटल झालेले नसतील.
अशा प्रकरणात सदस्याला सेवेत मृत मानले जाते, आणि कुटुंबाला EPS पेन्शनसाठी पात्रता मिळते.
३. EDLI विमा (Employee Deposit Linked Insurance)
हा EPFO अंतर्गत जीवनविमा घटक आहे. सदस्याच्या मृत्यूनंतर नामनिर्देशित व्यक्तीला एकरकमी विमा रक्कम दिली जाते.
विमा लाभ:
- किमान हमी रक्कम: ₹२.५ लाख
- कमाल रक्कम: ₹७ लाख (पगार व मागील १२ महिन्यांच्या PF योगदानावर अवलंबून)
ही रक्कम फॉर्म 5IF द्वारे मागवली जाते.
४. कुटुंबाने हे लाभ मिळवण्यासाठी काय करावे?
४.१ EPF सदस्यत्व सुनिश्चित करा
तुमच्या नियोक्त्याने तुम्हाला EPF मध्ये नोंदवले आहे आणि UAN तयार केला आहे, याची खात्री करा.
४.२ मासिक EPF योगदान तपासा
EPFO पोर्टल किंवा UMANG अॅप वर लॉगिन करून खात्री करा:
- PF दरमहा जमा होत आहे
- EPS योगदान दिसत आहे
- KYC अद्ययावत आहे
नियमित योगदानामुळे कुटुंबाला पेन्शन आणि EDLI साठी पात्रता मिळते.
४.३ EPF नामनिर्देशन (Nomination) पूर्ण करा
हे सर्वात महत्त्वाचे पाऊल आहे. नामनिर्देशन नसेल, तर कुटुंबाला क्लेम करताना अडचणी येतात.
नामनिर्देशन करण्याची पद्धत:
- UAN पोर्टलवर लॉगिन करा
- Manage → E-Nomination निवडा
- कुटुंबातील सदस्यांचे तपशील भरा (आधार, बँक माहिती, जन्मतारीख)
- फोटो अपलोड करा
- शेअर टक्केवारी ठरवा
- OTP द्वारे सबमिट करा
योग्य नामनिर्देशन केल्यास क्लेम प्रक्रिया जलद आणि सुलभ होते.
५. कुटुंब EPF, पेन्शन आणि विमा दावा कसा करेल?
आवश्यक कागदपत्रे:
- मृत्यू प्रमाणपत्र
- दावेदाराचा आधार
- बँक पासबुक
- नामनिर्देशन पुरावा (असल्यास)
- फॉर्म 20 (PF साठी)
- फॉर्म 10D (पेन्शनसाठी)
- फॉर्म 5IF (EDLI साठी)
सदस्याने KYC आणि नामनिर्देशन अद्ययावत केले असल्यास, ही दावे ऑनलाइन दाखल करता येतात.
निष्कर्ष
EPFO ही भारतातील सर्वात सक्षम सामाजिक सुरक्षा योजना आहे, जी सदस्याच्या मृत्यूनंतर कुटुंबाला आर्थिक आधार देते.
या लाभांची माहिती ठेवून आणि EPF तपशील नियमितपणे अद्ययावत ठेवल्यास, तुमचे कुटुंब खालील आर्थिक सहाय्य नक्की मिळवू शकते:
- संपूर्ण PF सेटलमेंट
- पती/पत्नी व मुलांसाठी आजीवन पेन्शन
- ₹७ लाखांपर्यंतचा EDLI विमा लाभ
दरमहा PF योगदान आणि ऑनलाइन नामनिर्देशन करून आजच तुमच्या कुटुंबाचे भविष्य सुरक्षित करा.
👉EPF मृत्यू दावा दाखल करण्यासाठी – येथे क्लिक करा.